Stres daima her türlü sıkıntının ana kaynağında yer almaktadır. Stresle baş edebilmek için onun büyümesini engellemek, yani kaynağı kısmen de olsa kurutmak gereklidir. Oysa ki bu kaynağın var olduğunu bilmek kişinin kendisini tehdit altında hissetmesine neden olur. Tehdit, tehlikenin var olduğunu algılamaktır. Kişi kimi dürtüleri, aşırı uyarıları ya da çevresel durumları dengesini bozan, gerginliği arttıran birer tehlike olarak değerlendirilir. Buna karşı savunma düzenekleri kuramazsa ya da yetersiz kalırsa endişe dediğimiz “anxiete” ortaya çıkar.[2]

İçten gelen olumsuz bir duygu olarak endişe; sıkıntılı bir bekleyişi çağrıştıran, kişiyi ketleyen bir durumdur. Hissedilen tehlike karşısında savunma sistemlerini harekete geçiremeyen kişinin endişe düzeyi daha da çok artar ve belirgin bir tehdit algılaması yaşar. Eğer aynı tehdit daha önceden yaşanmış ve kişinin güveninin zedelenmesine sebep olmuşsa; yeniden böyle bir durum ile karşılaşma endişesi dediğimiz “beklenti anksiyetesi” ortaya çıkar. Bu ise çok daha büyük bir tehdit olarak algılanır. Çünkü daha önce yaşadığı olumsuzluğun yineleneceği kaygısını taşıyan kişi gerçekte üstesinden gelebileceği, baş edebileceği bir sorunla karşılaşınca yenilgiyi baştan kabul eder ve istemeden de olsa bu emri beynine gönderir.

Kaçma düşüncesine kapıldığımız anda beynimizi yeniden harekete geçirerek yeni bir düşünceyi yerleştirmeye çalışmalıyız. Böyle durumlarda beynimize “kaçmalı değil, savaşmalıyım” mesajını kabul ettiğimizi bildirmeliyiz. Fakat olumsuz düşünen bir kişi için savaşmak da korkutucudur. Çünkü savaşta yaralanmak ya da şehit olmak da vardır.
Unutulmamalıdır ki mücadele ile elde edilenler çok daha değerli, kolay yolla elde edilenler ise daima çabuk vazgeçilen şeylerdir. Hayat daima insana çeşitli sorunlar ve sorunları çözmeye yönelik fırsatlar getirecektir. Önemli olan ele geçen fırsatların doğru değerlendirilebilmesidir.

Sosyal fobiyi körükleyen diğer bir duygu öğrenilmiş çaresizlik duygusudur. Daha önce yaşadığı kötü tecrübeleri zihnine yazan kişi benzer durumlarda da aynı şeyi yaşayacağına inanarak tedirgin olur ve sorunun üstesinden gelmek için hiç çaba göstermez. Bu durum tekrar tekrar başarısız olma sonucu vazgeçme duygusu ve eylemidir.

Bilimsel bir araştırmada bu konuyla ilgili çok güzel bir örnek vardır: Bir köpekbalığı ve başka bir balık aynı akvaryuma konulmuş, ancak araya bir cam bölme yerleştirilerek birbirinden ayrılmış. Köpekbalığı acıkınca karşısındaki balığa saldırmak istemiş fakat arada cam bir bölme olduğu için cama çarpmış. Tekrar tekrar diğer taraftaki balığı yiyebilmek amacıyla saldırıp dursa da her seferinde aradaki cam engele takılmış. Karşındaki balığı yemek için 28 saat boyunca uğraşan köpekbalığı sonunda denemekten vazgeçmiş. Bir süre sonra aradaki cam bölme kaldırılmış, diğer balık yanına gelmiş ama köpekbalığı onu yememiş ve bir süre sonra açlıktan ölmüş. Aradaki engel kalkmış olsa bile köpekbalığının yeniden deneme gücünü kaybedip başarısızlığı kabul etmesini, yani başarısızlığa şartlanmasını “öğrenilmiş çaresizlik” olarak adlandırabiliriz. Hepimiz zaman zaman karşımıza çıkan engellerle mücadele etmeyip geri çekiliriz. Geri çekilmek bazen daha temkinli olarak yeniden harekete geçmeyi sağlarken bazen de yeniden denememeye sebep olur. Bazı insanlar bu durumu kimselere hissettirmez, bazıları ortalıkta büyük bir kargaşa yaratır, kimileri ise böyle engellerle karşılaşmamak adına hayatın içinde aktif olarak bulunmaktan kaçınır hale gelir

Gerginliği arttıran diğer bir etken de otorite konumundaki kişilerle birlikte bulunmaktır. Bu durum bir sosyal fobik için dehşet duygusunun açığa çıkmasına neden olur. Düşünün karşınızda patronunuz var. Ya da işi daha ilerletelim, en üst kademedeki kişi olsun, Cumhurbaşkanı. En yetkili kişi sözcüğü kimi insanları endişelendirmez. “Ne var yani? O da insan ben de insanım” derler. Bu cümle bir sosyal fobik tarafından söylenebiliyorsa bunu artık o kişinin sosyal fobiden kurtulduğunu gösteren bir kanıt sayabiliriz. Çünkü bir sosyal fobik için tarif ettiğimiz durum dehşet vericidir.

Sosyal fobi yarattığı anksiyete (kaygı) nedeniyle birçok psikolojik rahatsızlığada yol açabilir. Sosyal fobisi olan kişilerde sıklıkla depresyon, panik bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk, alkol – madde kullanımı, somatoform bozukluk gibi psikiyatrik hastalıklar ortaya çıkar.

NE YAPILMALI

Beynimizin çalışması bir bilgisayar gibidir. Bilgisayarın çalışmasını ve çeşitli fonksiyonları yürütmesini sağlayan ona yüklenen yazılımlar ya da programlardır. İşte, insan beyni de böyledir. Ona “kötü olacak” programını yüklediyseniz, beyniniz davranışlarınızı bu programa göre ayarlayacaktır. Yüklediğiniz program “her şey güzel olacak” programı ise beyniniz başarmanız için sizinle işbirliği yapmaya başlayacaktır. Tüm bu davranışı beyine işlemenin yolu dikkatin doğru şekilde odaklanmasından geçer. Dikkat arttırıcı egzersizler son derece fayda sağlamaktadır.

Yapılan araştırmalar stresin pek çok hastalığın başlamasına veya artışına sebep olduğunu göstermektedir. Stres, iç sıkıntısından, vücudun bağışıklık sisteminin bozulmasına kadar geniş bir yelpazede insan sağlığını etkilemektedir. Yoğun stres organizmada otomatik olarak birtakım fizyolojik belirtilerin oluşmasına yol açar. Çarpıntı, nefes darlığı, kas gerginliği ve ilerleyen dönemde bunlara eklenen unutkanlık ve dikkat dağınıklığı gibi yakınmalar, özellikle çok şiddetli olduğunda kişinin yaşamını aksatan bir boyuta ulaşabilir. Bunların ruhsal kökenli olduğunun bilinmemesi kişiyi çeşitli tetkik ve tedavi arayışlarına yöneltebilir. Bu belirtilerin kaybolması ancak stresin kontrol edilmesiyle mümkündür. Stresi kontrol etmek mümkündür.

STRES KONTROLUNDA NEUROBIOFEEDBACK KULLANIMI

Kişinin beyin dalgalarını bilgisayarda görmesiyle geriliminin azaltılmasına ve gevşemesine dayanan Neuro-Biofeedback (sinir geribildirimi) ile gevşeme yöntemleri uygulanır. Biofeedback, kişinin stresin bedensel belirtilerine yönelik farkındalığını arttırarak bu belirtileri kontrol etmesine, bir anlamda da psikolojik olarak gevşeyip rahatlamayı öğrenmesine yardımcı bir tekniktir. Bu amaçla geliştirilmiş en etkin yöntemlerden biri olan Neuro-Biofeedback’te, bilgisayar ortamında beyin dalgalarının gözlemlenmesi ve kişinin bunları geribildirim aracı olarak kullanması sağlanabilmektedir. Öncelikle beynin biyoelektrik haritası çıkarılır, stresli çalışan alanları belirlenir.

İkinci aşamada Neuro-Biofeedback cihazının elektrotları stresli alanlara takılır. Bilgisayar ekranında beyin dalgaları görüntülenir.

Üçüncü aşamada kişiye beyin gücünü kullanarak “Alfa” dalgalarını arttırması öğretilir. Alfa dalgaları beynin istirahat dalgalarıdır. Bu dalgaları arttırmayı başaran kişiye puan verilir. Azami 10 seansta kişi beyin gücünü kontrol etmeyi öğrenir. Neuro-Biofeedback, objektif ve ölçülebilir verilerle çalışma imkanı sağlamakta, aynı zamanda tedavinin yararlılığı hakkında da bilgi vermektedir. Kişinin somut verilerle bu bilgiye ulaşması, motivasyonunu ve tedaviye inancını arttırmaktadır.

Beynin temel biyoelektriksel aktivitesi Alfa, Beta, Delta ve Teta dalgalarıdır. Beyin bunların hiçbirini yüzde yüz saf olarak yayınlayamaz, oranları değişir. Normal yaşantı sırasında bu dalgalar karışık olarak yayınlanır. Yayınların karışımında Alfa dalgası çoksa uyanık bir huzur durumu yaşanır. Söz konusu dalgalar feedback aleti ile monitorize edilerek kişiye Alfa durumu görsel ve işitsel sinyaller olarak bildirildiğinde kişi yaşadığı anksiyete durumlarında kendini kontrol altına alarak daha fazla Alfa üretebilmeyi öğrenebilmektedir.

Davranış terapisinin sistematik duyarsızlaştırma tekniğinde Alfa durumunun hoş, rahatlatıcı, huzur verici özellikleri endişe ile karşıt eşleştirmede kullanılabilmektedir. Kişiye Neuro-Biofeedback aleti ile nasıl daha fazla Alfa üretebileceği öğretilir. Ardından zihninde kendisi için gerginlik yaratacak durumları canlandırması istenir. Feedback sinyali aracılığıyla Alfa miktarının düştüğü saptandıkça canlandırma kesilip hastanın tekrar Alfa durumuna dönmesi sağlanır. Bu tarz bir öğrenme sonucunda kişilerin yaşamlarındaki olayları kontrol edebileceklerine ilişkin inançları ve güven duyguları artmaktadır.

Bireysel psikoterapi ve gevşeme egzersizleri ile birlikte kullanılan Neuro-Biofeedback tekniği ile; kişiye özel opsiyonel ayar yapabilme imkanından yararlanılabilir. Kişiye rahatsızlığıyla ilgili farkındalık kazandırmak, motivasyonunu arttırmak, bireysel psikoterapide kazandığı davranış değişikliklerinin beyninde ne tür bioelektriksel görünüm kazandığıyla ilgili geribildirim vermek suretiyle düşüncelerine hakim olabilme yeteneği kazandırılır.

Yıldız Burkovik

Uzman Psikolog

[1] Nevzat Tarhan, “Stresi Mutluluğa Dönüştürmek”, Timaş Yayınları, 2002

[2] M. Orhan Öztürk, “Psikanaliz ve Psikoterapi”, Bilimsel Tıp Yayınevi, 1998.

Nihal benim gördüm en güzel ve akıllı kadındı. Gözlerine bakmaya doyamıyor-dum adeta. Bir kokteylde tanışmıştık ve o akşamdan itibaren bir daha hiç ayrılmadık diyebilirim. Çok tutkulu bir ilişkiydi bizimki. Genellikle birlikteydik ama bazen de ayrı kaldığımız oluyordu. O zaman da sabahlara kadar telefonda konuşuyorduk. Hafta sonları ise şehir dışına kaçıyorduk. Birlikte zaman geçirmekten memnunduk yani. Bu tablo 3 ay boyunca sürdü ve mutluluğumuza hiç gölge düşmemişti ama bu üç ayın sonunda Nihal evlenmekten bahsetmeye başladı. Kesinlikle istemediğim, hatta hiç düşünmediğim bir şeydi evlilik. Şaşkındım bu sohbetlerden dolayı ama Nihal hiç vazgeçmiyordu ve ailesinin bu ilişkiyi evlilikle sonlandırmamızı beklediğini anlatıyordu. Evlilikle birlikte, daha çok beraber olacağımıza inanıyordu. “Birbirimizi bu kadar severken neden evlenmeyelim?” diye soruyordu. Haklıydı aslında ve benim kaçacak yerim yoktu. Neyse, karar vprdik vp tüm hazırlıklar tamamlandı. Nişandan sonra artık evliyiz, diye düşünmeye başladım. Kaçacak yeri olmayan mahkûmlar gibi hissediyordum kendimi. Karşımda sevgilim vardı ama ben ona eskisi gibi bakamıyordum. Tuhaf bir burukluk vardı içimde. Ve evlendik…

Aile ilişkileri ve baskılar

Nihal önceleri bendeki sorunu pek fark etmedi ama bir süre sonra aileler, yakın arkadaşlar ve onlara yapılan zorunlu ziyaretler beni iyice sıkmaya başladı. Zorunluluklar giderek vazgeçilmez görevler haline geldi. Bayram ziyaretleri, eş dost doğum günleri derken ben bu tür akşamlara ilişkin mazeretler uydurmaya başladım. İşlerim giderek uzuyordu. Bazen hafta sonları da işe dahil oluyordu. Oysa sevgiliyken ne sık görüşüyorduk. Nihal bunun farkındaydı.
Birkaç ay ses çıkarmasa da sonunda patladı ve kavgalarımız başladı. Onu çevremizi sarmalayan zorunlulukların nedeni olarak görüyordum ve kaçmanın yollarını arıyordum. O ise bir yandan kavga ederken diğer yandan da çocuk yaparak yakınlaşabileceğimiz gibi bir sanrıya kapılmıştı. Çevremiz de buna zorluyordu onu. işte tam bu günlerde tanıdım Fulya’yı…

Yeni sevgili, yeni heyecan

Pozitif enerjisi vardı. Sadece günü yaşamayı arzuluyor, sorumluluklardan kaçıyordu. Evli olduğumu bildiği halde benimle akşamları buluşmaktan kaçınmıyor ve evliliğime ilişkin tek kelime bile etmiyordu. Hep hayata ve hayatın hoş yanlarına ilişkin sohbet ediyorduk. Giderek kendimi ona yakın hissetmeye başladım. Haftada bir, iki olan buluşmalarımız arttı ve bir süre sonra kaçınılmaz sona doğru hızla ilerlemeye başladık. Akşamları, onun evinde geçiriyordum ve sabaha karşı yorgun argın eve dönüyordum. Nihal çok kötü durumdaydı. Bakımsız, sıkıntılı bir kadın olmuştu, yüzü hiç gülmüyordu artık ve giderek kilo alıyordu. Bu ise beni ondan daha da soğutuyordu. Nihal bir gün evden ayrılmak istediğini söyledi. Ne yalan söyleyeyim ki, mutlu oldum. Hiç yorum yapmadım, “Madem öyle istiyorsun git” dedim. Ve ertesi gün gitmişti. Hayatıma girdiği gibi çabuk gitmişti, içimde bir sızı fark ettim. Ama Fulya o sızıyı, sıkıntıyı geçirmeyi bildi. Bana çok iyi geliyordu çünkü.

Ve panik atak

Ancak mutlu günlerim çok kısa sürdü çünkü sahiplenmeyen, kendi hayatını yaşayan Fulya gitmiş yerine saldırgan, kıskanç ve çekilmez bir kadın gelmişti. Nihal’den acilen boşanmam gerektiğini aksi halde ona ilişkimizi anlatacağını söylüyordu. Bunlar neredeyse göz açıp kapa yana kadar olmuştu. Bir akşam arkadaşlarımızla oturup ilişkimize dair konuşurken birden bu konuşma kavgaya dönüştü. Herkesin önünde bağıra çağıra kavga ediyorduk ki, göğsüm sıkıştı, nefesim daraldı, kesinlikle nefes alamıyordum. İçimden bağırmak geliyordu ama kelimeler boğazımda tıkanıp kalıyordu. Bir yandan panik halinde “kurtarın beni” derken diğer yandan bir sevgilim olduğunu bile bilmeden benden ayrılmayı seçen karımı düşünüyordum. Onun gözleri aklımdan çıkmıyordu. Sormamıştı bile bana, “Birisi var mı hayatında?” dememişti. Gitmişti sadece ve ben onu arayıp sormamıştım bile. Şimdi ise karşımda kıskançlık krizleri geçiren beni boğan bir kadın vardı.
Panik atakla tanışma
Arkadaşlardan biri apar topar ambulans çağırdı ve en yakın hastanenin acilinin yolunu tuttuk. O geceyi hastanede geçirdim. Bütün tahlillerim yapıldı ama bir sorun bulamadılar. Sonra doktorlar benim bir psikiyatri doktoruna gitmemin faydası olabileceğini söylediler böylece pskiyatri dünyası ile tanıştım. Panik atağın nasıl bir sorun olduğunu, insanın suçluluk duygusunun ve yaşadığı aşırı heyecanın nasıl baskın çıktığını öğrendim. Ataklar birbirini izledi ve nihayet terapistim benden uzaklaşıp giden eşime durumu anlatmam konusunda beni ikna etti… Eşimle toparlaya-madık, ama ona anlatmak benim panik atağımın tedavisi için de faydalı oldu

Psikolog gözüyle:
Evli ve 2 çocuğu olan bir bey, sürekli kalp çarpıntısı, öleceğim, kriz geçireceğim diye sürekli bir korku ve kaygı ile gelmişti. Kalp ile ilgili olarak doktora gittiğinde anjiyo dahi yapılmış ve hiçbir fiziksel sorunun olmadığı söylenip psikiyatriste yönlendirilmişti. Psikiyatrist vasıtasıyla da stresini, bedensel şikayetlerini kontrol etmeyi öğrenmesi için bana yönlendirilmişti. Konuşunca, eşinin bilmediği bir diğer kadının olduğunu ve ondan da 2 çocuğu olduğunu anlattı. Diğer kadınla daha mutluydu ama yine de eşinden ayrılmak istemiyordu. Çocuklarının “Niye okuluma hiç gelmiyorsun, neden bu kadar çok çalışıyorsun?” dediğini ve onların da bu nedenden ötürü çok mutsuz olduklarını, kimseye bir şey disöyleyemediğini, fark edilirse her şeyi kaybedebileceğini anlattı. Son derece çaresizdi, uzun zamandır kaygılıydı.

Uzman Psikolog Yıldız Burkovik
Panik atak, aldatan erkeklerde daha sık ortaya çıkıyor.
Aldatan erkeklerde panik atağa rastlama olasılığı daha yüksek, diyorsunuz. Sebep korku mu, heyecan mı, nedir?
Gizli ve saklı bir olayı yaşamak insanı daha çok heyecana sevk eder. Başarma, başarılı olma, iki veya üç ya da birkaç kişiyi birden idare edebilme kolay bir durum değildir. Bu durumu sağlayabilmek stratejik bir hadisedir ve kişi bunu başardıkça haz duyar, kendisini güçlü hisseder. Sonra ikinci kişi, kendisine daha fazla zaman, sevgi ve şefkat istemeye başlar ve kıyaslamalarla sorumlulukların artışı devreye girer. Erkek veya kadın bir zaman sonra kaygı duymaya başlar. Ve aslında yasak bir ilişki başlangıçta tatlı bir heyecan iken sıkıntıya dönüşmeye doğru yol alır ve iç sıkıntısı kaygı diye adlandırılan anksiyete kendisini göstermeye başlar.

Sıkıntıyla, panik atağı birbirinden ayıran fiziksel özelikler neler?
Kaygı çoğaldıkça insanın nefesi de değişmeye başlar, sık ya da tutuk alınan nefesler düzeni bozar ve iç sıkıntısı derin düşünceyle birlikte karışınca, hatalı nefeslerle panik atak krizleri kendini göstermeye başlar…
Hatalı nefes kişinin kasılmasını, kaslarının gergin olmasını sağlar ve algılamada zorluklar, kaygının çoğalmasına sebebiyet verir; kalp çarpıntısı kendisini gösterir. Her an bir şey olacak hissi ve beklentisiyle panik duygusu artık daha belirginleşir.
Bu saptamaya nasıl vardınız?
Panik atak hastalarıyla yapılan görüşmelerde sıkıntının kaynağına inmeye çalışırız. Bu kaynağa baktığımda pek çok olayda altta aldatma sonrasında yaşanan panik ataklar dikkatimi çekti.
Panik atak söz konusuysa ‘evlilik dışı bir ilişkiniz var mı?’ sorusunu da mutlaka soruyorum. Aldatan kadınlarda ise durum daha çok mutsuzluk ve depresyona sebebiyet veriyor çünkü hayal kırıklığı ön plana çıkıyor.

KAYNAK: http://www.elele.com.tr